Günlük diş bakımı: fırçalama, ara yüz temizliği ve alışkanlıklar

Günlük diş bakımı neyi kapsar

Diş yüzeylerinde sürekli olarak ince ve yapışkan bir tabaka oluşur. Bu tabakaya diş plağı denir. Ağızdaki bakterilerin, tükürüğün ve besin artıklarının bir araya gelmesiyle ortaya çıkar. Temizlendikten kısa süre sonra yeniden oluşur ve saatler içinde fark edilebilir kalınlığa ulaşır. Günlük diş bakımı, bu tabakanın fırça ve diş ipiyle düzenli olarak temizlenmesidir.

Plak düzenli temizlenmezse iki sorun ortaya çıkabilir. Birincisi diş çürüğüdür: plaktaki bakteriler şekerle karşılaştığında asit üretir, bu asit zaman içinde diş minesini aşındırır. İkincisi diş eti iltihabıdır: plak diş eti kenarında biriktiğinde kızarıklık, şişlik ve kanama görülebilir. Plak düzenli olarak uzaklaştırıldığında erken dönemdeki iltihap geri döner. Sürdüğünde bazı kişilerde destek dokulara ve kemiğe ilerleyebilir; bu aşamadaki kayıp geri dönmez. Bu nedenle diş eti kanaması olağan sayılmaz.

Ağızda kalan plak zamanla sertleşerek diş taşına dönüşür. Sertleştiği için diş taşı fırçayla veya diş ipiyle temizlenemez. Plağın düzenli temizlenmesi, diş taşı oluşumunu en baştan sınırlar.

Günlük bakımın iki ayağı vardır. Fırça, dişin dış, iç ve çiğneme yüzeylerine ulaşır. Dişlerin birbirine bakan ara yüzlerine ise kıllar giremez; bu bölgeler diş ipi veya ara yüz fırçasıyla temizlenir. İki yöntem birbirinin yerine geçmez, birbirini tamamlar.

Fırçalama ve ara yüz temizliği nasıl yapılır

Süre ve sıklık

Yaygın olarak günde iki kez, sabah ve gece yatmadan önce, ikişer dakika fırçalama önerilir. İki dakika kısa görünür; yine de çoğu kişi farkında olmadan daha erken bitirir. Ağzı dört bölgeye ayırıp her bölgeye yaklaşık otuz saniye ayırmak yardımcı olabilir. Gece fırçalaması özellikle önemlidir: uykuda tükürük akışı azalır, ağzın kendini temizleme gücü düşer.

Fırça ve macun

Yumuşak kıllı fırçalar önerilir. Sert kıllar daha iyi temizlemez; diş eti çekilmesine ve diş yüzeyinde aşınmaya yol açabilir. Fırça başının arka dişlere rahatça ulaşabilecek küçüklükte olması önerilir. Doğru ve düzenli kullanıldığında elle kullanılan fırçayla yeterli temizlik sağlanır. Elle fırçalamakta zorlanan kişilerde elektrikli fırça işi kolaylaştırabilir; belirleyici olan fırçanın türü değil, düzenli ve doğru kullanılmasıdır. Fırçanın kılları yayılmaya başladığında değiştirilmesi gerekir; genel öneri, üç-dört ayda bir yenilemektir.

Yetişkinlerde florür derişimi 1000-1450 ppm olan bir diş macunu önerilir. Bu değer genellikle ambalajın üzerinde yazar. Florür, minenin asitlere karşı direncini artırır ve asit atağından sonra onarılmasına katkı verir. Fırçalamadan sonra macunun fazlası tükürülür, ağız suyla çalkalanmaz. Çalkalamak, diş yüzeyinde kalan florürü uzaklaştırır.

Hareket biçimi

Fırça, diş etiyle dişin birleştiği çizgiye yaklaşık 45 derecelik açıyla yerleştirilir; kıl uçları diş eti kenarına bakar. Küçük, yumuşak hareketlerle ve bastırmadan ilerlenir; sert bastırmak temizliği artırmaz. Dili de fırçanın arka yüzüyle ya da bir dil temizleyiciyle hafifçe temizlemek, ağız kokusu yakınmasında yardımcı olabilir.

Ara yüz temizliği

Ara yüz temizliği günde en az bir kez, tercihen gece yapılır. Aralığa sığdığı sürece ara yüz fırçası ilk seçenektir; daha dar aralıklarda diş ipi kullanılır. Ara yüz fırçaları farklı kalınlıklarda üretilir; boşluğa zorlanmadan giren en geniş kalınlık uygundur. Ağızda köprü, implant veya diş teli varsa bu fırçalar ve yardımcı araçlar öne çıkar.

Diş ipi aralığa ileri geri hareketle, bastırmadan yavaşça geçirilir. Her dişin yan yüzeyine C şeklinde sarılır. Diş eti kenarının hemen altından başlanarak birkaç kez aşağı yukarı hareket ettirilir. Aynı aralıkta komşu dişin yüzeyi için de yinelenir. İlk günlerde hafif kanama olabilir; düzenli kullanımla birkaç gün içinde azalması beklenir.

Çocuklarda ve ilerleyen yaşta bakım

İlk süt dişi sürdüğü andan itibaren dişlerin temizlenmesi önerilir. Küçük çocuklar fırçayı kendileri tutmak ister. Ancak el becerileri yeterli olmadığı için fırçalamayı bir yetişkinin tamamlaması gerekir. Bu destek genellikle yaklaşık yedi-sekiz yaşına kadar sürer. Macun miktarı yaşa göre değişir: üç yaşın altında pirinç tanesi, üç-altı yaş arasında bezelye tanesi kadar macun yeterlidir. Çocuğun yaşına uygun florür oranının bir diş hekimine danışılarak belirlenmesi uygun olur.

Yetişkinlerde ise diş eti çekilmesi, dolgular, köprüler ve protezler temizlik gereksinimini değiştirir. Aynı alışkanlık herkeste aynı sonucu vermez; tükürük miktarı, diş dizilişi, ilaçlar ve beslenme düzeni bakımı etkiler.

Ne zaman değerlendirme gerekir

Aşağıdaki durumlarda bir diş hekimi tarafından değerlendirilmesi uygun olur; bunların bir bölümü düzenli bakımla düzelmez:

• Yüzde veya çenede şişlik, ateş, yutmada ya da ağzı açmada güçlükle birlikte olan diş ağrısı; bu belirtiler beklenmez, en kısa sürede başvurulması gerekir
• Fırçalarken veya diş ipi kullanırken tekrarlayan diş eti kanaması
• Diş etinde kızarıklık, şişlik, dokununca ağrı ya da çekilme izlenimi
• Sıcağa, soğuğa veya tatlıya karşı süren hassasiyet
• Geçmeyen ağız kokusu
• Diş yüzeyinde renk değişikliği, kararma ya da elle fark edilen bir boşluk
• Dişlerde hareketlilik veya ısırışta oluşan değişiklik
• Çiğnerken ağrı, sabahları çene ve şakak bölgesinde yorgunluk hissi
• Ağız içinde iki haftadan uzun süren, iyileşmeyen bir yara

Bu işaretlerin nedeni her zaman aynı değildir; ayrımın muayeneyle yapılması gerekir. Erken dönemdeki çürükler ve diş eti sorunları çoğu zaman ağrı vermeden ilerler. Bu nedenle ağrının olmaması tek başına bir ölçüt sayılmaz. Düzenli kontrol, ağız ve diş sağlığının korunmasında günlük bakımı tamamlar. Genel olarak altı ayda bir kontrol önerilir; uygun aralık kişiden kişiye değişir.

Değerlendirmede nelere bakılır

Muayene genellikle sorularla başlar; hekim şikâyeti ve günlük alışkanlıkları dinler. Şikâyetin ne zaman başladığı, bakım düzeni, beslenme, kullanılan ilaçlar ve genel sağlık durumu sorulur. Bu bilgiler, ağızdaki bulgunun nasıl yorumlanacağını etkiler.

Ardından hekim ağız içini inceler. Dişlerin yüzeylerini, diş etlerini, dili, yanak ve damak dokularını gözden geçirir. Diş etiyle dişin arasındaki aralığın, yani cebin derinliğini ölçebilir. Kanama olup olmadığına ve diş taşı birikimine bakar. Gözle görülmeyen bir durumdan şüphelenildiğinde röntgen (radyografi) çekilmesi istenebilir.

Kimi durumda bakımın gözden geçirilmesi yeterli olur, kimi durumda başka işlemler gündeme gelir. Hangi yolun izleneceğine muayene bulguları karar verir.

Günlük yaşamda dikkat edilebilecekler

Beslenmede çoğu zaman miktardan çok sıklık belirleyicidir. Şekerli bir yiyecek ya da içecek her ağza alındığında ağız ortamı bir süre asitli hâle gelir. Aradaki temiz dönemlerde diş yüzeyi kendini bir ölçüde onarır. Gün boyunca yudum yudum şekerli içecek tüketmek bu dönemleri ortadan kaldırır.

Tütün, diş eti hastalığı için bilinen başlıca risk etkenlerinden biridir ve ağız içi kanserlerinde de başlıca etken sayılır. Tütün kullananlarda diş eti kanaması baskılanabilir; kanamanın olmaması diş etinin sağlıklı olduğunu göstermez.

Evde uygulanabilecek başlıklar şöyle sıralanabilir:

• Dişlerinizi günde iki kez, ikişer dakika fırçalayın.
• Ara yüzleri günde en az bir kez temizleyin.
• Fırçaladıktan sonra macunun fazlasını tükürün, ağzınızı suyla çalkalamayın.
• Susayınca şekerli içecek yerine sade su için.
• Şekerli bir yiyeceği güne yaymak yerine kısa sürede bitirin.
• Asitli içecek veya meyveden sonra ağzınızı çalkalayın, fırçalamak için en az yarım saat bekleyin.
• Bebeğinize gece boyunca biberonla süt veya meyve suyu vermeyin.
• Tütün ürünlerinden uzak durun.
• Dişlerinizle sert kabuk kırmayın, şişe açmayın.
• Ağzınız sürekli kuruyorsa gün içinde su içmeyi artırın; tükürüğün azalması çürük riskini artırır.